حلقه مفقوده تاب‌آوری خدمات حیاتی در بحران‌ها

اختصاصی اکوگیلان| وقوع بارش‌های اخیر برف در استان گیلان، بار دیگر نشان داد که حوادث طبیعی، فراتر از یک پدیده اقلیمی، به‌مثابه آزمونی واقعی برای سنجش تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی و میزان آمادگی نظام مدیریت بحران عمل می‌کنند.

در چنین شرایطی، آنچه بیش از هر چیز اهمیت می‌یابد، نه صرف وقوع اختلال‌های مقطعی، بلکه نحوه مواجهه دستگاه‌ها، سطح آمادگی و توان تداوم خدمات حیاتی برای شهروندان است.

از منظر کارشناسی، بروز چالش در زمان رخدادهای طبیعی الزاماً به معنای ضعف یا ناکارآمدی یک دستگاه اجرایی نیست؛ بلکه اغلب نتیجه برهم‌کنش پیچیده میان شرایط محیطی، زیرساخت‌های فنی و میزان آمادگی مراکز مصرف‌کننده خدمات حیاتی است. در این میان، شبکه توزیع برق به‌عنوان یکی از ستون‌های اصلی حیات شهری و روستایی، نقشی بنیادین و تعیین‌کننده ایفا می‌کند.

بررسی میدانی عملکرد صنعت برق استان در جریان بارش اخیر نشان می‌دهد که شبکه توزیع برق گیلان، با تکیه بر توان فنی، تجربه نیروهای عملیاتی و حضور مستمر تیم‌های اجرایی در بخش قابل توجهی از استان توانست پایداری شبکه را حفظ کرده و در نقاط دچار حادثه، فرآیند بازگردانی برق را در کوتاه‌ترین زمان ممکن انجام دهد.

این موضوع بیانگر آن است که زیرساخت تأمین و توزیع برق، علی‌رغم فشار ناشی از شرایط جوی، از سطح مناسبی از آمادگی و تاب‌آوری برخوردار بوده است.

با این حال، تجربه بحران اخیر بار دیگر یک واقعیت کلیدی را برجسته کرد؛ واقعیتی که در ادبیات مدیریت بحران و پدافند غیرعامل نیز بارها مورد تأکید قرار گرفته است:

تاب‌آوری خدمات حیاتی، صرفاً به پایداری شبکه تأمین‌کننده انرژی وابسته نیست، بلکه به میزان آمادگی مراکز مصرف‌کننده حساس نیز گره خورده است.

در جریان این بارش‌ها، اختلال در عملکرد برخی مراکز حیاتی، نه به دلیل ضعف شبکه توزیع برق، بلکه عمدتاً به سبب نبود یا ناکافی بودن مولدهای اضطراری اختصاصی و محدودیت در ظرفیت تولید برق پشتیبان رخ داد. این مسئله به‌ویژه در برخی زیرساخت‌های حیاتی نظیر تصفیه‌خانه‌های آب شرب، مراکز خدماتی حساس و تأسیسات وابسته به برق مستمر، نمود بیشتری پیدا کرد.

به‌عنوان نمونه، تصفیه‌خانه بزرگ آب شرب استان در شرایط قطع برق، به دلیل محدودیت ظرفیت مولدهای اضطراری، امکان تداوم تولید آب در سطح پایدار را نداشت. نکته قابل تأمل آن است که این چالش، پیش‌تر نیز در جریان رخدادهای دیگری نظیر سیلاب و کدورت شدید آب ورودی، تجربه شده بود؛ امری که نشان می‌دهد مسئله مولدهای اضطراری و بطور کلی التزام عملی به مفاد سند پدافند غیرعامل، یک چالش مقطعی نیست، بلکه موضوعی ساختاری و نیازمند بازنگری اساسی است.

از منظر فنی نیز، مولدهای اضطراری و ژنراتورهای اختصاصی، یکی از ارکان اصلی پدافند غیرعامل در مراکز حیاتی محسوب می‌شوند. فلسفه وجودی این تجهیزات آن است که در زمان خروج شبکه اصلی از مدار ، خواه به دلیل حوادث طبیعی، خواه عملیات تعمیراتی یا شرایط پیش‌بینی‌نشده ، خدمت‌رسانی بدون وقفه به مردم ادامه یابد.

تحقق این هدف، مستلزم آن است که این مولدها نه‌تنها از نظر ظرفیت متناسب با بار مصرف طراحی شوند، بلکه از حیث نگهداشت، تأمین سوخت، تست‌های دوره‌ای و آمادگی بهره‌برداری نیز در وضعیت مطلوب قرار داشته باشند.

در چنین چارچوبی، انتقال تمرکز افکار عمومی از «قطع برق» به «آمادگی مراکز حیاتی» یک ضرورت راهبردی است. شبکه توزیع برق، همانند سایر شبکه‌های زیرساختی، بر اساس استانداردهای فنی و طراحی اقتصادی، دارای سطح معینی از ریسک‌پذیری در شرایط بحران‌های شدید است. آنچه این ریسک را مدیریت‌پذیر می‌کند، وجود لایه‌های پشتیبان در سطح مصرف‌کننده است؛ لایه‌ای که متأسفانه در برخی مراکز حیاتی، هنوز به‌طور کامل تحقق نیافته است.

در این میان، نقش استانداری به‌عنوان نهاد عالی سیاست‌گذار، هماهنگ‌کننده و ناظر بر مدیریت بحران استان، نقشی کلیدی و غیرقابل انکار است. فعال‌سازی هدفمند کارگروه پدافند غیرعامل، با تمرکز بر شناسایی مراکز حیاتی، ارزیابی سطح آمادگی مولدهای اضطراری، پایش ذخایر سوخت و تدوین سناریوهای تداوم خدمت، می‌تواند به‌صورت مؤثری شکاف میان پایداری شبکه‌های تأمین و آمادگی مراکز مصرف‌کننده را کاهش دهد.

پدافند غیرعامل، در ذات خود، رویکردی پیشگیرانه دارد و بر این اصل استوار است که هزینه آماده‌سازی، به‌مراتب کمتر از هزینه مدیریت بحران و تبعات اجتماعی آن است.

از این منظر، سرمایه‌گذاری در توسعه و ارتقای ژنراتورهای اضطراری مراکز حیاتی، نه یک هزینه اضافی، بلکه یک اقدام راهبردی برای حفظ آرامش اجتماعی و اعتماد عمومی است.

تجربه بحران اخیر همچنین نشان داد که همکاری و هم‌افزایی میان دستگاه‌های خدمات‌رسان استان، از جمله صنعت برق، آبفا، شهرداری‌ها و نهادهای امدادی، از نقاط قوت مدیریت بحران در گیلان بوده است. حضور میدانی نیروها، تصمیم‌گیری‌های عملیاتی و استفاده از ظرفیت‌های محلی، نقش مهمی در کاهش دامنه آسیب‌ها ایفا کرد. با این حال، اثربخشی نهایی این تلاش‌ها، زمانی به حداکثر می‌رسد که حلقه آمادگی مراکز مصرف‌کننده نیز تکمیل شود.

در جمع‌بندی می‌توان گفت، رخدادهایی نظیر بارش نزولات جوی یا سیلاب، بیش از آنکه نشانه ضعف یک دستگاه باشند، فرصتی برای بازخوانی علمی و اصلاح ساختارهای تاب‌آوری زیرساختی هستند. تاب‌آوری واقعی، حاصل تعامل سه مؤلفه اساسی است:

نخست، شبکه‌های تأمین انرژی پایدار و پاسخ‌گو؛

دوم، مراکز حیاتی مجهز به مولدهای اضطراری کارآمد و آماده بهره‌برداری؛

و سوم، مدیریت یکپارچه، نظارت مستمر و سیاست‌گذاری پیشگیرانه در سطح استان.

در نهایت، عبور ایمن و کم‌هزینه از بحران‌های طبیعی، در گرو آن است که نگاه‌ها از «واکنش پس از حادثه» به سمت آماده‌سازی پیشینی و تقویت زیرساخت‌های پشتیبان معطوف شود.

رویکردی که نه‌تنها نقش شبکه توزیع برق را به‌درستی در جایگاه حرفه‌ای خود قرار می‌دهد، بلکه با تقویت ژنراتورهای اختصاصی و اضطراری، زنجیره خدمت‌رسانی به مردم را در سخت‌ترین شرایط نیز پایدار نگه می‌دارد.

نوشته شده توسط: مدیر سایت